‘วัส’ ไขปมคำวินิจฉัยประธานศาลอุทธรณ์แนะ ปชช.ฟ้อง กกต.ได้!

11 พ.ย.2569 - วัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ อดีตผู้พิพากษาอาวุโสในศาลฎีกา โพสต์เฟซบุ๊กในหัวข้อ “สิทธิฟ้อง กกต.ของประชาชนกับการตรวจสอบองค์กรตามรัฐธรรมนูญ: วิเคราะห์คำวินิจฉัยของประธานศาลอุทธรณ์” ระบุว่า ในระบอบประชาธิปไตยที่ยึดหลักนิติรัฐ (Rule of Law) คำถามสำคัญที่มักเกิดขึ้นเสมอคือ "เมื่อผู้พิทักษ์กฎหมายหรือองค์กรผู้จัดและควบคุมการเลือกตั้งถูกกล่าวหาว่ากระทำความผิด ประชาชนผู้เป็นเจ้าของอำนาจอธิปไตยจะมีเครื่องมือทางกฎหมายใดในการตรวจสอบ?"

ประเด็นดังกล่าวกลายเป็นข้อถกเถียงทางนิติศาสตร์ครั้งสำคัญในประเทศไทย เมื่อปรากฏคำวินิจฉัยชี้ขาดเขตอำนาจศาลจากประธานศาลอุทธรณ์ในปี 2569 ซึ่งมีแนววินิจฉัยที่แตกต่างกันอย่างน่าสนใจ ระหว่าง “การยึดเขตอำนาจเบ็ดเสร็จตามระบบพิเศษของรัฐธรรมนูญ” กับ “การคุ้มครองสิทธิในการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมและสิทธิฟ้องคดีเองของราษฎร” ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ)

1.สองมุมมองทางนิติศาสตร์: เมื่อคำวินิจฉัยเดินไปคนละทิศทาง
ในปี 2569 มีคำวินิจฉัยชี้ขาดเขตอำนาจศาลที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินคดีอาญากับคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) 2 กรณีที่สะท้อนความขัดแย้งและรอยต่อทางกฎหมายอย่างชัดเจน:

กรณีที่ 1: คำวินิจฉัยที่ วท. 12/2569 (ยึดเขตอำนาจเบ็ดเสร็จตามรัฐธรรมนูญ)
• ข้อเท็จจริง: คดีฟ้อง กกต. กรณีการพิมพ์ QR Code และ Barcode บนบัตรเลือกตั้ง
• สาระสำคัญของคำวินิจฉัย: ประธานศาลอุทธรณ์วินิจฉัย (5 พฤษภาคม 2569) โดยกลับแนวคำวินิจฉัยเดิม (วท.12/2562) ชี้ว่าตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 235 ประกอบ พ.ร.ป.ว่าด้วยวิธีพิจารณาคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง พ.ศ. 2560 มาตรา 5 และมาตรา 10 ได้บัญญัติห้ามมิให้ศาลอื่นรับคดีที่อยู่ในอำนาจของศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองไว้พิจารณา
• ผลลัพธ์: คดีจึงไม่อยู่ในเขตอำนาจของศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ ราษฎรไม่สามารถฟ้องเองได้โดยตรง ต้องผ่านระบบกลั่นกรองพิเศษ (ป.ป.ช. และอัยการสูงสุด) เท่านั้น

กรณีที่ 2: คำวินิจฉัยที่ วท. 27/2569 (คุ้มครองสิทธิผู้เสียหายและสิทธิทางการเมือง)
• ข้อเท็จจริง: คดีที่นายพงศกรณ์ ตั้งกิตติ์ตระกูล อดีตผู้สมัคร สว. และผู้สมัคร สว. สำรอง ยื่นฟ้องเลขาธิการ กกต. และกรรมการ กกต. รวม 8 คน ต่อศาลจังหวัดนนทบุรี (ก่อนส่งประธานศาลอุทธรณ์วินิจฉัยเขตอำนาจ) จากปมลงมติ 4 ต่อ 3 ไม่รับสำนวนของ DSI (ซึ่งมีหลักฐานเส้นเงินรวมอยู่) ในคดีฮั้วเลือก สว.
• สาระสำคัญของคำวินิจฉัย: ประธานศาลอุทธรณ์ชี้ (6 พฤศจิกายน 2569) ว่า สิทธิและเสรีภาพทางการเมืองเป็นสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐานตามปฏิญญาสากลและกติการะหว่างประเทศ (ICCPR) เมื่ออำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชนชาวไทย การทุจริตเพื่อให้ได้มาซึ่ง สว. โดยมิชอบ ย่อมเป็นการพรากอำนาจอธิปไตยไปจากประชาชน
• ผลลัพธ์: ประชาชนทุกคนรวมถึงโจทก์จึงถือเป็น “ผู้เสียหาย” ตาม ป.วิ.อ. มาตรา 2 (4) และมีอำนาจฟ้องคดีเองได้ตามมาตรา 28 (2) โดยไม่อยู่ภายใต้บังคับของช่องทางพิเศษ และเมื่อจำเลยเป็นเจ้าพนักงานของรัฐ คดีจึงอยู่ในเขตอำนาจของ ศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ ตาม พ.ร.บ.จัดตั้งศาลอาญาคดีทุจริตฯ พ.ศ. 2559 มาตรา 3 วรรคหนึ่ง (1)

2. เจาะลึกนิยาม “ผู้เสียหาย” และขอบเขตอำนาจศาล
จากข้อถกเถียงดังกล่าว นักนิติศาสตร์และผู้เชี่ยวชาญได้ร่วมกันวิเคราะห์และจำแนกประเด็นสำคัญที่ต้องพิจารณาอย่างรอบคอบ ดังนี้ครับ:

1) ความกังวลเรื่องการขยายความ “ผู้เสียหาย” จนไร้ขอบเขต:
แม้เหตุผลในคำวินิจฉัยที่ วท. 27/2569 จะทรงพลังในเชิงอุดมการณ์ประชาธิปไตย (การอ้างเรื่องการพรากอำนาจอธิปไตย) แต่ในทางกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา หากตีความว่าความเสียหายต่อประโยชน์สาธารณะทำให้ประชาชนทุกคนเป็น "ผู้เสียหายโดยตรง" เส้นแบ่งระหว่าง ผู้เสียหาย (ตามมาตรา 2 (4)) กับ ผู้กล่าวโทษ (ตามมาตรา 2 (8)) อาจเลือนหายไป และอาจนำไปสู่การฟ้องร้องคดีทุจริตต่อหน้าที่อย่างไร้ขีดจำกัด

2) ในแวดวงผู้ศึกษาหรือประกอบวิชาชีพทางกฎหมาย คำว่า “ผู้เสียหาย”ซึ่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 2 (4) นิยามว่า หมายถึง “บุคคลผู้ได้รับความเสียหายเนื่องจากการกระทำความผิดอาญาฐานใดฐานหนึ่ง รวมทั้งบุคคลอื่นที่มีอำนาจจัดการแทนตามมาตรา 4, 5 และ 6”” เป็นประเด็นที่มีปัญหาโต้แย้งกันมายาวนาน จนมีคำพิพากษาศาลฎีกาวางบรรทัดฐานเป็นจำนวนมาก และอาจสรุปว่า ผู้เสียหายต้องเป็นผู้ได้รับผลกระทบจากการกระทำความผิดโดยตรง และต้องมีความสัมพันธ์ระหว่างความผิดกับความเสียหายที่เกิดขึ้น อย่างไรก็ตาม ผู้เสียหายที่จะมีสิทธิฟ้องคดีอาญาเองหรือเข้าร่วมเป็นโจทก์กับพนักงานอัยการ นอกจากต้องเป็นผู้เสียหายตามข้อเท็จจริงแล้ว ยังต้องเป็น “ผู้เสียหายโดยนิตินัย” กล่าวคือ ต้องไม่ได้มีส่วนร่วมในการกระทำความผิด หรือมีพฤติการณ์ที่ขัดต่อกฎหมายหรือศีลธรรมอันดีจนไม่อาจอ้างสิทธิเป็นผู้เสียหายได้

ส่วนในการเลือก สว. นั้น พ.ร.ป.ว่าด้วยการได้มาซึ่งสมาชิกวุฒิสภา พ.ศ. 2561 มาตรา 88 บัญญัติว่า “ในกรณีที่ปรากฏว่ามีการกระทำความผิดตามพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญนี้เกิดขึ้นในเขตพื้นที่ของสถานที่เลือก ให้ถือว่าผู้สมัครนั้นเป็นผู้เสียหายตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา” หากจำเลยพิสูจน์ในศาลได้ว่า ผู้สมัครรับเลือกเป็น สว. มีส่วนร่วมในการกระทำความผิดโดยการ “ฮั้ว” ด้วยบางระดับ แต่ไปไม่ถึงฝั่งจนสามารถได้รับคะแนนเสียงเป็น สว. หรือ สว. สำรองได้ ศาลก็ต้องยกฟ้อง

3) อำนาจของประธานศาลอุทธรณ์ในการวินิจฉัยปัญหาว่าคดีใดจะอยู่ในอำนาจของศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบหรือไม่ มาจากพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 มาตรา 11 ซึ่งบัญญัติว่า “ในกรณีที่มีปัญหาว่าคดีใดจะอยู่ในอำนาจของศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบหรือไม่ ไม่ว่าปัญหานั้นจะเกิดขึ้นในศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบหรือศาลยุติธรรมอื่น ให้ศาลนั้นรอการพิจารณาพิพากษาคดีไว้ชั่วคราวแล้วเสนอปัญหานั้นให้ประธานศาลอุทธรณ์วินิจฉัย คำวินิจฉัยของประธานศาลอุทธรณ์ให้เป็นที่สุด”

แต่ความเป็นที่สุดของคำวินิจฉัยของประธานศาลอุทธรณ์มีผลเฉพาะปัญหาที่เสนอให้วินิจฉัยว่า เป็น “คดีทุจริตและประพฤติมิชอบ” ที่อยู่ในอำนาจของศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ น่าจะไม่เป็นที่สุดในปัญหาว่า “ผู้เสียหาย” ที่มีอำนาจฟ้องคดีทุจริตและประพฤติมิชอบหมายึงประชาชนทุกคน

4) กล่าวโดยเฉพาะในการฟ้องคดีฮั้วเลือก สว. การประสานรอยต่อระหว่างช่องทางพิเศษกับสิทธิฟ้องคดีเอง นับว่าสอดคล้องกับบรรทัดฐานของศาลฎีกา (เช่น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5673/2562 ประชุมใหญ่) ที่วางหลักไว้ว่า การกำหนดให้มีช่องทางพิเศษผ่าน ป.ป.ช. และศาลฎีกาฯ นั้น มิได้มีความหมายเป็นการตัดสิทธิผู้เสียหายที่แท้จริงในการเป็นโจทก์หรือเข้าร่วมเป็นโจทก์ฟ้องคดีอาญาด้วยตนเองตาม ป.วิ.อ. มาตรา 28 (2) แต่อย่างใด

3. บทสรุป: สมดุลระหว่างหลักนิติรัฐกับสิทธิในการเข้าถึงความยุติธรรม
เหตุการณ์ความแตกต่างของคำวินิจฉัยระหว่าง วท. 12/2569 และ วท. 27/2569 สะท้อนให้เห็นถึงความท้าทายของกระบวนการยุติธรรมไทยในการสร้าง "ความแน่นอนทางกฎหมาย (Legal Uncertainty)" ท่ามกลางบริบททางการเมืองที่เปลี่ยนผ่าน

• องค์กรตามรัฐธรรมนูญต้องตรวจสอบได้: ผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองตามกฎหมาย ป.ป.ช. (เช่น รัฐมนตรี, ส.ส., ส.ว.) ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ และผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ (เช่น กรรมการ ป.ป.ช. และ กกต.) และผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน ย่อมต้องอยู่ภายใต้การตรวจสอบถ่วงดุล (Check cs and Balances) อย่างเข้มงวด ผู้เสียหายสามารถฟ้องต่อศาลอาญาคดีทุจริตฯ ได้

• สิทธิของประชาชนต้องตั้งอยู่บนหลักเกณฑ์ที่ชัดเจน: การคุ้มครองสิทธิของประชาชนไม่จำเป็นต้องแลกกับการขยายความหมายทางกฎหมายจนเกิดความลักลั่น การรักษาสมดุลระหว่าง สิทธิของผู้เสียหายโดยตรง กับ ระบบกลไกพิเศษของรัฐ คือกุญแจสำคัญที่จะทำให้หลักนิติรัฐของไทยมีความมั่นคง โปร่งใส และเป็นธรรมแก่ทุกฝ่ายอย่างแท้จริง